مروری بر بیماری کوکسیدیوز در بوقلمون‌های صنعتی

مروری بر بیماری کوکسیدیوز در بوقلمون‌های صنعتی

مقدمه

کوکسیدیوزیس از بیماری‌های مهم و رایج در صنعت پرورش بوقلمون می‌باشد که توسط انگل‌های پروتوزن از شاخه‌ی آپی‌کمپلکسا از جنس آیمریا ایجاد می‌شود که همگی از انگل‌های داخل سلولی هستند.بیماری کوکسیدیوز علاوه بر بوقلموندر ماکیان، غاز، اُردک‌، کبوتران، کبک‌، قرقاول و بلدرچین نیز مطرح می­باشد. گونه‌های مختلف آیمریا به میزبان خود بسیار اختصاصی شده‌اند. تا بحال ۷ گونه از آیمریاگزارش شده که میزبان طبیعی‌شان بوقلمون است که بر طبق یافته‌های مک دوگالد[۱] در سال ۲۰۰۳ آیمریا دیس‌پرسا تنها استثنا در بین آیمریاهای بوقلمون و ماکیان است که بیش از یک گونه، بوقلمون و هم کبک باب وایت، را عفونی می‌کند. بوقلمون‌ها در تمام سنین حساس به عفونت می‌باشند ولی پرندگان مسن‌تر و بالای ۶ تا ۸ هفته به بیماری مقاوم ترند. بیماری‌زاترین گونه‌ی آیمریاها در بوقلمون به ترتیب آیمریا آدنوئیدس، آیمریا‌ مله‌آگریمیتیس، آیمریا گالوپاوونیس و آیمریا دیس‌پرسا می‌باشند، در مقابل آیمریا مله آگریدیس، آیمریا سابروتوندا و آیمریا اینوکوآ اغلب غیر بیماری‌زا هستند. ایمنی متقاطع در بین گونه‌های مختلف آیمریا وجود ندارد و ایجاد ایمنی به یک گونه‌ی آیمریا، پرنده را از ابتلا به گونه‌ی دیگرآیمریا مصون نخواهد کرد.کوکسیدیوز در بوقلمون اغلب به علت نشانه‌های ظاهری کمتری که نسبت به ماکیان دارد قابل تشخیص نمی‌باشد. گرچه نشانه‌هایی چون کاهش اشتها، بی حالی، روی هم جمع شدگی، آویختگی و ژولیدگی پرها، اسهال موکوسی یاآبکی و مدفوع دارای رگه های خونی گاهی دیده می‌شود.

تاریخچه‌ی بیماری

اولین مشاهده‌ی اُووسیت آیمریا در سال ۱۸۹۵؛ توسط اِسمیت[۲] در حین مطالعه بر روی هیستومونیازیس در سکوم بوقلمون انجام پذیرفت؛ وی همچنین کیست‌های کوکسیدیوز را در محتویات مدفوعی یک بوقلمون تلف شده یافت. در سال ۱۹۱۰؛ کول[۳] و همکاران توانستندشکل شیزونت، مروزوآیت، گامتوسیست و اُووسیست‌های کوکسیدیوز را ترسیم نمایند. همچنین آنها توانستند چرخه‌ی زندگی انگل را ترسیم نمایند، گرچه این چرخه بعدها مورد قبول قرار نگرفت. همچنین کول به اشتباه اعتقاد داشت کوکسیدیا عامل بیماری هیستومونیازیس می باشد. در سال ۱۹۲۴؛ والتر جانسون[۴] با ارائه‌ی مقاله‌ای برای  اولین باربیان نمود که اُووسیست بوقلمون دارای شکل متفاوتی از اُووسیست ماکیان است و حتی شکلی از آن را در مجله‌ای چاپ کرد، ولی اشاره­ای به نام انگل نکرد بعدها دانشمندی بنام تایزر[۵] اعتقاد داشت انگل توصیفی جانسون، آیمریا مله‌آگریدیس است. در سال ۱۹۲۷؛ اِرنست تایزر[۶] خصوصیات آیمریا مله‌آگریدیس را در مجله انگل شناسی توصیف کرد و در سال۱۹۲۹ جزئیات بیشتری از آیمریا مله‌آگریدیس را فاش و حتی انگل‌های آیمریا دیس پرسا و آیمریا مله آگریمیتیس رابرای نخستین بار مطرح نمود و برای اولین بار گونه‌های آیمریا را طبقه بندی نمود. همچنین وی در این سال آیمریا آسروولینا، آیمریا ماکسیما و آیمریا میتیس از آیمریاهای ماکیان را برای نخستین بار توصیف و نام گذاری کرد. در سال ۱۹۵۰؛ فیلیپ هاوکینس[۷] گونه‌ی جدید آیمریا گالوپاوونیس را نامگذاری کرد ولی یک سال بعد فوت کرد و جزئیات چرخه زندگی انگل مذکور در سال ۱۹۵۱ توسط مور و براون[۸] فاش گردید. مور و براون در سال ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴ آیمریا آدنوئیدس، اینوکوآ و سابروتوندا را معرفی کردند. کشف آیمریا سابروتوندا جالب بود این انگل را از نمونه‌های جمع‌آوری شده توسط فیلیپ هاوکینس یافتند که بعد از مرگش این نمونه‌ها به وفور فرستاده شد و وی و همکارانش در ۱۹۵۴ این گونه را گزارش کردند. چندین گونه ی دیگر بجز این ۷ گونه تابحال از بوقلمون‌های اهلی و وحشی شناسائی شده است ولی بدلیل شناخت ناکافی آن‌ها هنوز قابل بیان نیستند.

آیمریا آدنوئیدس: یکی از بیماری‌زاترین کوکسیدیاها در بوقلمون می‌باشدکه دارای ۲ چرخه تکثیر غیر جنسی و یک چرخه‌ی تکثیر جنسی است. شیزونت نسل اول ابتدا درناحیه گردنی سکوم و بمقدار کمتر در رکتوم تشکیل و شیزونت نسل دوم در در سرتاسر سکوم و قسمت تحتانی روده باریک و رکتوم  مشاهده می‌شود. چرخه‌ی جنسی انگل در هر سه ناحیه‌ی بالا انجام می شود. سوء هاضمه، دِهیدراتاسیون، کاهش ضریب تبدیل غذایی، کاهش رشد، کاهش چربی‌های دور قلب، افزایش آنزیم گلوتامیک اُگزالواستیک ترانسمیناز پلاسما، کاهش رنگدانه کارتنوئید، پروتئین تام، گلیکوژن و گلوکز کبد و کاهش PH روده وجوددارد. دیواره سکوم و روده ها اغلب متورم و اِدماتوزو دارای خونریزی‌های پتشی است. اِدم تا لایه عضلانی کشیده می شود. علائم ظاهری اغلب ۴ روز پس از عفونت ظاهر می شوند و مدفوع آبکی با مقدار جزئی خون و کست مخاطی ممکن است دیده شود. محتویات پنیری سفید تا خاکستری در سکوم دیده می‌شود. پس از فاز حاد بیماری، ضایعات التیام می یابد ولی همچنان محتویات سفیددرسکوم باقی می‌ماند. قسمت راس ویلی‌های سلولهای اپیتلیوم و نیز غدد عمقی اغلب مورد تهاجم انگل قرار می گیرند.

آیمریا مله آگریمیتیس: بعنوان بیماری‌زاترین آیمریای ناحیه فوقانی روده باریک (دوازدهه) شناخته می‌شود ولی به نسبت آیمریا آدنوئیدس دارای بیماری‌زائی کمتری می‌باشد. در سال ۱۹۵۲؛ هاوکینز اعلام کردکه انگل ۲ چرخه‌ی تکثیر غیر جنسی دارد ولی کلارکسون[۹] در ۱۹۵۹؛ سه چرخه‌ی تکثیر غیر جنسی را برای آن تعریف کردکه مورد تایید اِسمیت و لانگ[۱۰] قرار گرفت و بالاخره در ۱۹۸۰ راف [۱۱] و همکاران ۶ چرخه‌ی غیرجنسی را برای انگل گزارش کردند. آلودگی در ابتدا در ناحیه فوقانی روده‌ها بود و گاهی در عفونت‌های سنگین، سرتاسرروده‌ی باریک را فرا می گیرد. اُفت وزن، دِهیدراتاسیون، تجمع مخاط ومایعات در لومن وجود دارد. مدفوع ممکن است دارای رگه‌های خون و کست‌های مخاطی باشد. راس ویلی‌ها رایج‌ترین محل به آلودگی انگل است.

آیمریا گالوپاوونیس: بیشترضایعات بعد از ته کیسه دایورتیکولوم دیده می‌شوند گرچه در نواحی پائین روده باریک نیز در حالات شدید ضایعات وجوددارد. دارای ۳ چرخه‌ی غیر جنسی می باشد. شیزونت نسل اول دارای۴۰۰ مروزوآیت و شیزونت نسل دوم دارای ۸ تا ۱۲ مروزوآیت است. شیزونت نسل دوم وسوم بیشتر درایلئوم، گردن سکوم و رکتوم هستند. مواد نکروتیک پنیری سفید رنگ و نرم حاوی تعدادزیادی اُووسیت و رگه های خون در روز ۷ تا ۸ پس از آلودگی به آیمریا در مدفوع دیده می‌شود.

آیمریا دیس پرسا:ابتدا ناحیه‌ی میانی روده باریک را آلوده می‌کند گاهی در برخی عفونت‌ها ناحیه‌ی گردنی سکوم نیز درگیر می‌شود و سبب اُفت وزن و اسهال در پولت‌های جوان و ضخیم‌شدن دیواره می‌شود. میزبان طبیعی این گونه کبک باب وایت و بوقلمون است. در ناحیه پشتی راس ویلی‌ها نکروز وجود دارد ولی غدد اغلب مورد هجوم انگل قرار نمی‌گیرند.

آیمریا مله‌آگریدیس: این گونه بطور طبیعی غیر بیماری‌زا است اگرچه ممکن است در سکوم محتویات پنیری سفید تا زرد دیده شود. شیزونت نسل اول در اپی‌تلیوم روده باریک گسترش می یابد اما مراحل دیگر در اپی‌تلیوم سکوم رخ می دهد. دارای ۲ چرخه‌ی غیر جنسی می باشد. بر طبق یافته‌های کلارکسون شیزونت نسل اول نزدیک پایه ویلی‌ها گسترش می یابد. شیزونت نسل دوم و گامتوسیت ها نیز در پایه ویلی قرار می گیرند و تعداد کمی در غدد عمقی (کریپت های لیبر کوهن) وجود دارند. چاپمن[۱۲] و همکاران در سال ۲۰۰۶ اعلام کردند شیزونت ها در کریپت قرار نمی گیرند.

آیمریا اینوکوآ: هیچ ضایعات ماکروسکوپیکی در روده ایجاد نکرده و غیر بیماریزا هستند. بیشتردر راس ویلی حضور می یابند و در دئودنوم، ژوژنوم و ناحیه فوقانی ایلئوم گسترش می یابند.

آیمریا سابروتندا: ضایعات ماکروسکوپیکی وجود ندارد و غیر بیماری‌زا است. ضایعات بیشتر در نواحی فوقانی روده باریک قبل از ته کیسه دایورتیکولوم می باشد و در سلول‌های اپیتلیوم در راس ویلی قرار می‌گیرد. هیل [۱۳] در سال ۲۰۰۵ گزارش داد یکی از عوارض جالب توجهی که این  آیمریا‌ در جنس نر بوقلمون‌های وحشی ایجاد می‌کند کاهش میزان تلألؤ پرها می‌باشد که برای جذب جنس ماده برای جفت‌گیری مشکل ساز می‌شود.

تشخیص: تشخیص با تخریش و اِسکراب مخاط نواحی مختلف روده با لامل و مشاهده مراحل مختلف انگلی در زیر میکروسکوپ می باشد.

پیش‌گیری و کنترل کوکسیدیوز درگله های بوقلمون

۱-کنترل به کمک داروهای ضد کوکسیدیوز

این دارو ها بمدت ۸ هفته در غذای پولت های بوقلمون تجویز می‌شود تا سن بحرانی را طی نمایند. این داروها به سه دسته شیمیائی، پُلی اِتر یونوفوره و ساپوژنین های استروئیدی تقسیم می شوند.

از داروهای شیمیائی می توان به گروه سولفانامیدها  اشاره کرد. از داروهای این گروه که در بازار ایران وجود دارد می‌توان به سولفاکلوزاین ۳۰% و سولفاکینوکسالین۲۵% + دیاوردین ۶% اشاره کردکه سولفاکلوزاین و سولفاکینوکسالین از طریق رقابت با پارا آمینوبنزوئیک اسید مانع از تبدیل آن به اسید فولیک که برای حیات انگل ضروری است می شوند و دیاوردین نیز به عنوان دی هیدروفولات ردوکتازعمل کرده و با سولفاکینوکسالین سینرژیست اثر دارد.

آمپرولیوم ۲۵% + اتوپابات ۱/۶% به میزان ۵۰۰ گرم در تن، آمپرولیوم به دلیل شباهت ساختمانی با ویتامین ۱B بصورت رقابتی مانع از انتقال آن بداخل انگل می شود و اتوپابات نیز با پارا آمینوبنزوئیک اسیدرقابت کرده و مانع تبدیل شدن آن به اسید فولیک می شود.

همچنین از هالوفوژینون ۶/۰% ، کلوپیدول ۲۵%، نیکاربازین و روبینیدین ۶/۶% می‌توان استفاده کرد.

از داروهای پُلی‌اِتر‌یونوفوره می‌توان به موننسین ۱۰%، مادورامایسین۱% و لازالوسید سدیم ۱۵% اشاره کرد. باید توجه نمود داروهای سالینومایسین۱۲% ، ناراسین ۱۰% و سِمدورامایسین ۵% دربوقلمون منع مصرف دارد. مصرف ساپوژنین های استروئیدی در بوقلمون هنوز به تایید نرسیده است.

۲- کنترل به کمک واکسیناسیون:واکسن کوکسی واک بوقلمون  ساخت شرکت شرینگ پلاک از واکسن‌های زنده تخفیف حدت یافته حاوی اُووسیت های زنده ۴ گونه آیمریا (آیمریا آدنوئیدس، گالوپاوونیس، دیس پرسا، مله‌آگریمیتیس) می‌باشد که دربوقلمون‌های مادر وصنعتی کاربرد دارد که بصورت اسپری درشت در جوجه بوقلمون‌های یک روزه تجویز می شود.

واکسن ایمیوکوکس بوقلمون ساخت شرکت وِتِک نیز از واکسن‌های زنده تخفیف حدت یافته حاوی اُووسیست‌های زنده ۲ گونه آیمریا (آیمریاآدنوئیدس و مله‌آگریمیتیس) می‌باشدکه به دو صورت ژل خوراکی درجوجه بوقلمون یک روزه و تجویز در آب در جوجه های بالای ۵ روز مصرف می‌شود.

درمان

درمان کمتر از پیش‌گیری اَرجحیت دارد و برای درمان از آمپرولیوم ۲۰% بمیزان ۱۰۰ گرم در۱۶۰-۸۰ لیتر آب، گروه داروهای سولفانامیدی (سولفاکلوزاین ۳۰%) بصورت ۲ روز متوالی تجویز دارو سپس ۳ روز استراحت و دوباره ۲ روز متوالی تجویز شود. ازگروه تریازین ها داروی تولترازوریل۲/۵% و دیکلازوریل ۰/۵% بعنوان داروهای کوکسیدیوسید جهت درمان کوکسیدیوز در بوقلمون بکار می روند.

شکل ۱- محل ایجاد ضایعات گونه های مختلف آیمریا دردستگاه گوارش بوقلمون(۳).

منصور میاحی، استاد بهداشت و بیماری­های پرندگان، دانشگاه شهید چمران اهواز

مصطفی قلی پورآذر، دستیار تخصصی بهداشت و بیماری­های پرندگان، دانشگاه شهید­چمران­اهواز

پژمان زمانی دهکردی، دستیار تخصصی بهداشت و بیماری­های پرندگان، دانشگاه شهید­چمران­اهواز

منابع:

۱ – Chapman, H.D.,2008,Coccidiosis in turkey. Avian Pathology,37(3),p:205-223.

2 – Hill, G.E., Doucet, S.M. and  Buchholz, R. ,2005, The effect of coccidial infection on iridescent plumage coloration in wild turkeys. Animal Behaviour, 69,p: 387-394.

3 – McDougald,L.R.  and  Fitz-Coy, S. ,2008,Coccidiosis. In:Saif Y.M. (ed). Diseases of poultry , 12th edn.Iowa state university press ,Ames,p:1080-1083 .

4 – Wellenreiter, R.H., Watkins, K.L., Trites, J.D. & Poe, K.D. ,2000, Performance effects of

extended feeding of monensin to Eimeriachallenged tom turkeys . Journal of Applied

Poultry Research, 9, 156-161 .

:پانوشت ها

۱ – Mc Dougald

2 – Smith

3 – Cole

4 – WalterJohnson

5 – Tyzzer

6 – Ernest E.Tyzzer

7 – PhilipHawkins

8 – Moore and Brown

9 – Clarkson

10 – Smith & Long

11 – Ruff

12 - Chapman

13 - Hill

3234 بازدید

  نظر خود را درباره این مطلب بنویسید