بیوسکیوریتی، پاک سازی و ضد عفونی کننده‌ها در صنعت مرغداری

بیوسکیوریتی، پاک سازی و ضد عفونی کننده‌ها در صنعت مرغداری

بیوسکیوریتی به معنی امنیت زیستی بوده و به اعمالی گفته می شود که به منظور کاهش و یا حذف احتمال انتقال عوامل عفونی صورت می گیرد. امنیت زیستی موضوعات مختلفی را در بر دارد که در این مقاله به نقش و اهمیت پاک سازی و ضد عفونی کننده‌ها در صنعت مرغداری خواهیم پرداخت. بعد از اتمام دوره پرورش و یا بعد از رخداد یک بیماری، مرغداری را باید پاک و ضد عفونی نمود. بسته به دوره پرورش، رخداد بیماری در مرغداری و بسته به نوع پرورش (مرغ گوشتی، تخم گذار و …) برنامه خاصی مورد نیاز است. نکته قابل توجه این است که مراحل ضد عفونی بدون انجام پاک سازی مناسب تاثیر خوبی ندارد. به عبارت دیگر ضد عفونی نمودن و پاک سازی دو فرایند جدا از هم می‌باشد.

تکنیک های پاک سازی

پاک سازی مرغداری اشاره به برداشت فیزیکی مواد آلی دارد که بتوان در مرحله بعدی ضد عفونی را با تاثیر قوی تر بر روی میکروارگانیسم‌ها استفاده کرد. مواد آلی همچون خاک، بقایای گیاهی (به عنوان مثال بستر)، خون و فضولات سبب غیر فعال سازی برخی از مواد ضد عفونی کننده شده و یا میکروارگانیسم ها ی بیماری زا را در خود پنهان کرده و مواد ضد عفونی کننده به آن نمی‌رسند. ضد عفونی کننده‌های بر پایه کلر در حضور مواد آلی به شدت تاثیر خود را از دست می‌دهند. پاک سازی شامل دو مرحله پاک سازی خشک و مرطوب می‌باشد. پاک سازی خشک شامل برداشت مواد آلی قبل از پاک سازی مرطوب می‌باشد. حشرات و جانوران موذی همچون جوندگان و یا سایر حیوانات را باید به دام انداخت و از مرغداری حذف نمود. گاهی اوقات به علت خاصیت کیکی شدن مدفوع و فضولات بر روی بستر لازم است تا رسیدن به کف، زمین تراشیده شود. پاک سازی مرطوب شامل استفاده از آب و احتمالا صابون و مواد شوینده می‌باشد. ماده شوینده مورد استفاده باید دارای خاصیت پاک کنندگی بوده و بقایای آن تاثیری بر روی ماده ضد عفونی که بعداً مورد استفاده قرار می‌گیرد نداشته باشد. در پاک سازی مرطوب چهار مرحله عموماً توصیه می‌شود. خیساندن، شستشو، آبکشی و خشک سازی، چهار مرحله توصیه شده می‌باشند. در پاک سازی مرطوب مواد باقیمانده در بستر خیسانده می شوند تا فضولات و کثافات نرم شده و در مراحل بعدی به راحتی برداشته شود.

ضد عفونی کننده ها:

ضد عفونی کردن به معنی عاری نمودن از عوامل بیماری‌زا و یا بی اثر نمودن آن‌ها می باشد. خواص یک ضد عفونی کننده مناسب عبارتند از: ارزان قیمت بودن، حلالیت خوب در آب‌های سخت، ایمن بودن نسبی برای انسان و حیوان، در دسترس بودن آسان، عدم آسیب رسانی به ابزار، پایداری در مواجهه با هوا، فقدان بوی زننده، عدم باقی ماندن مواد سمی و تاثیر بر طیف وسیعی از عوامل عفونی. برای تاثیر مناسب ماده ضد عفونی کننده ابتدا باید سطوح را عاری از مواد آلی نمود تا ماده ضد عفونی کننده به سطح برسد و تاثیر خوبی داشته باشد.

عواملی که کارایی مواد ضد عفونی کننده را تحت تاثیر قرار می دهند:

۱-    مدت زمان مجاورت و تماس ماده ضد عفونی کننده: هر چه سطحی آلوده تر باشند و میزان میکروب های بیشتری داشته باشند،مدت زمان بیشتری باید ماده ضد عفونی کننده در مجاورت آن قرار گیرد.

۲-    پاسخ ذاتی میکروارگانیسم‌ها: پاسخ انواع میکروارگانیسم‌ها در برابر مواد ضد عفونی کننده بسیار متفاوت می‌باشد. به عنوان مثال اسپورها به عمده مواد ضد عفونی کننده به علت دارا بودن پوشش  مقاوم می‌باشند.

۳-    غلظت و توان ماده ضد عفونی کننده: به جزء موارد خاص، هر چه غلظت ماده ضد عفونی کننده بیشتر باشد تاثیر آن بر روی میکروارگانیسم‌ها بیشتر و زمان کمتری برای از بین بردن آن‌ها مورد نیاز می‌باشد.

۴-    عوامل فیزیکی و شیمیایی: فاکتور‌های مختلفی بر قدرت ضد عفونی کنندگی تاثیر دارند که عبارتند از: دما، pH، رطوبت نسبی و سختی آب از جمله این عوامل می باشند. به عنوان مثال فعالیت عمده ضدعفونی کننده ها با بالا رفتن دما، افزایش می یابد که البته در این میان استثناءهایی نیز وجود دارد. علاوه بر آن افزایش بسیار زیاد دما سبب تخریب ساختار ماده ضد عفونی کننده و کاهش فعالیت ضد‌میکروبی آن می‌شود. افزایش pH می تواند خاصیت ضد میکروبی برخی از مواد ضد عفونی کننده (گلوتارآلدئید و ترکیبات چهارتایی آمونیوم) را افزایش دهد و این در حالی است که  سبب کاهش فعالیت برخی دیگر (فنول ها، هیپوکلریت و ترکیبات یداین) می‌شود. pH  تاثیرات افزایشی و کاهشی خود را از طریق تغییر مولکول ماده ضد عفونی کننده و یا تغییرات سطح سلول سبب می‌شود. رطوبت نسبی عمدتاً بر روی مواد ضد عفونی کننده‌ای که به صورت گاز مصرف می شوند تاثیر دارد (به عنوان مثال فرمالدئید). سختی آب (به عنوان مثال غلظت کاتیون های دو ظرفیتی) می‌تواند از تاثیر ماده ضدعفونی کننده به واسطه ترکیب با ماده ضد عفونی کننده و ایجاد رسوب غیر محلول بکاهد.

۵-    حضور مواد آلی در محل اثر ماده ضد عفونی کننده: مواد ارگانیک به شکل سرم، خون و یا مدفوع می‌توانند در تاثیر ماده ضد عفونی کننده از دو طریق موثر باشند: اول این که مواد آلی با ماده ضد عفونی کننده ترکیب شده و آن را از دسترس خارج می‌کنند. مواد ضد عفونی کننده یده و کلره مخصوصاً در حضور ماده آلی به شدت کاهش عملکرد خواهند داشت. دوم این که مواد میکروارگانیسم‌ها را (به عنوان نقش یک پوشش محافظتی) از اثرات مضر ماده ضد عفونی حفظ می‌نمایند.

۶-    حضور بیوفیلم: میکروارگانیسم‌ها می‌توانند با تجمع در بیوفیلم خود را از اثر مواد ضد عفونی کننده حفظ نمایند. بیوفیلم مجموعه ای از کلنی‌های باکتری است که به یکدیگر و سطوح چسبیده و به راحتی هم قابل جدا شدن نمی‌باشند.

در ادامه مهمترین انواع مواد ضد عفونی کننده معرفی و خواص هر کدام بیان می‌گردد.

انواع ضد عفونی کننده ها:

بسیاری از ترکیبات ضد عفونی کننده یکسان با نام های تجاری گوناگون در بازار وجود دارند. قبل از تهیه یک ضد عفونی کننده باید به ترکیبات تشکیل دهنده و مقادیر آن‌ها و مقایسه با ترکیبات تجاری شناخته شده دیگر دقت و توجه نمود.

ترکیبات چهارتایی آمونیوم:

یکی از مهمترین و موثرترین ترکیبات ضد عفونی کننده رایج، ترکیبات چهارتایی آمونیوم هستند. این ترکیبات موادی غیر خورنده، بدون رنگ در آب، بی بو، کاتیونی، غیر محرک برای پوست، جذب کننده بو و دارای فعالیت خوب شویندگی و با وجود غیر سمی بودن نسبی، بسیار پایدار نیز هستند. سطوحی که قرار است با این ترکیبات ضد عفونی شوند، باید به طور کامل از بقایای صابون و ترکیبات شوینده پاک گردند. نمک ها و مینرال های موجود در آب سخت می توانند بر عملکرد این ترکیبات تاثیر بگذارند. مطالعات نشان داده‌اند در صورت استفاده از بنزالکونیوم کلراید کمتر از دوز توصیه شده، احتمال بروز مقاومت بسیار افزایش می یابد.

ترکیبات چهارتایی آمونیوم به چهاردسته تقسیم می شوند:

-         گروه اول: ترکیبات چهارتایی آمونیوم با گروه های آلکیل و هیدروکسیل (زنجیره های غیر شاخه دار).

-         گروه دوم: ترکیبات چهارتایی آمونیوم حاوی گروه بنزیل و غیر هالوژنه.

-         گروه سوم: ترکیبات چهارتایی آمونیوم حاوی دی و تری کلر بنزیل.

-         گروه چهارم: ترکیبات چهارتایی آمونیوم حاوی گروه های غیر معمول (حلقه های هتروسیکلیک).

هر کدام از این گروه ها دارای خاصیت ضدعفونی کنندگی خاص خود هستند. برخی از آن ها که به فراوانی در صنعت طیور استفاده می شوند عبارتند از بنزیل آلکونیوم کلراید، آلکیل دی متیل بنزیل آمونیوم کلراید، دی دسیل دی متیل آمونیوم کلراید (بارداک ۲۲) و دی الکیل دی متیل آمونیوم کلراید.

نسل چهارم ترکیباتی با ویژگی منحصر به فرد “فعال بودن در آب‌های سخت و تحمل بقایای آنیونی (موجود در شوینده خانگی)” و چون فاقد حلقه بنزنی هستند نسبت به سایر ترکیبات این گروه پایدار تر هستند.

 ترکیبات چهارتایی آمونیوم عموما دارای خاصیت قارچ کشی، باکتری کشی و تا حدی ویروس کشی (ویروس‌های پوشش دار همچون عوامل بیماری‌های نیوکاسل و برونشیت عفونی) هستند ولی تاثیر آنها بر روی اسپورها و برخی از ویروس‌ها (ویروس‌های بدون پوشش همچون عوامل بیماری‌های گامبورو و کم خونی عفونی ماکیان) قوی نیست. مکانیسم عمل این ترکیبات تخریب دیواره سلولی، تداخل در عبور و مرور مواد به داخل سلول و نشت محتویات سلولی است. از ویژگی‌های دیگر ترکیبات چهارتایی آمونیوم تسهیل ورود سایر مواد ضد عفونی کننده همانند آلدئیدها به درون میکروارگانیسم‌ها است. فعالیت این مواد اغلب تحت تاثیر pH قرار نگرفته و در دماهای بالاتر و زمان بیشتر، قوی تر عمل می‌کنند.

اگر چه ترکیبات چهارتایی آمونیوم نسبت به کلر بسیار گران‌تر هستند ولی کم‌تر تحت تاثیر مواد آلی قرار گرفته، در غلظت های توصیه شده خورنده نبوده، در محلول های رقیق شده نسبتا پایدارتر بوده و بدون کاهش قدرت ضد میکروبی می‌توان آن‌ها را ذخیره نمود. مزیت مهم دیگرافزایش قدرت اثر آنها همراه با ترکیبات آلدئیدی است.

ضد عفونی کننده های حاوی ترکیبات چهارتایی آمونیوم محصول شرکت کیمیا فام:

نام تجارتی

ترکیبات چهارتایی آمونیوم

ترکیبات آلدئیدی

الکل ها

اسید ها

دسپاداک

ترکیبات چهارتایی آمونیوم

(بارداک ۲۲)

گلوتارآلدئید

فرمالدئید

گلی اکسال

ایزوپروپیل الکل

کیمیا ام سید

ترکیبات چهارتایی آمونیوم

گلوتارآلدئید

کیمیا دزوجرم

ترکیبات چهارتایی آمونیوم

(بارداک ۲۲)

بنز الکونیوم کلراید

گلوتارآلدئید

فرمالدئید

کیمیا گلوتار

ترکیب چهارتایی آمونیوم

(بنز الکونیوم کلراید)

گلوتارآلدئید

تی اچ پلاس فایو

ترکیبات چهارتایی آمونیوم

(بارداک ۲۲)

دی اکتیل دی متیل آمونیوم کلراید

اکتیل دسیل دی متیل آمونیوم کلراید

الکیل دی متیل بنزیل آمونیوم کلراید

گلوتار دی آلدئید

کیمیا جی پی سی فورت

ترکیب چهارتایی آمونیوم

گلوتارآلدئید

الکل اتوکسیلات

اسید فسفریک

ترکیبات آلدئیدی (فرمالدئید، گلوتارآلدئید و گلی اکسال):

یکی از مهمترین و موثرترین ترکیبات ضد عفونی کننده رایج، ترکیبات آلدئیدی هستند. آلدئیدها بر علیه باکتری‌ها، قارچ‌ها، ویروس‌ها، مایکوباکتریاها و اسپور‌ها تاثیر مناسبی دارند. آلدئیدها به طور کلی فاقد اثرات خورندگی بر روی فلزات، مواد پلاستیکی و سیمان هستند. مکانیسم اثر فرمالدئیدها شبیه به یکدیگر بوده و با اختلال در سنتز DNA، RNA و پروتئین‌های میکروارگانیسم‌ها از طریق آلکیل دار کردن گروه‌های سولفیدریل، هیدروکسیل، کربوکسیل و اسیدهای آمینه، از رشد و تکثیر آن‌ها جلوگیری می‌نماید. مزیت مهم ترکیبات آلدئیدی افزایش قدرت اثر آن‌ها همراه با ترکیبات چهارتایی آمونیوم است. از ترکیب آلدئید ها و ترکیبات چهارتایی آمونیوم یک ضد عفونی قوی حاصل می‌شود. از این ترکیب در کلیه ضد عفونی کننده‌های شرکت کیمیا فام (دسپاداک، کیمیا ام سید، کیمیا دزوجرم، کیمیا گلوتار، تی اچ پلاس ۵ و کیمیا جی پی سی فورت) استفاده شده است.

فرمالدئید:

فرمالدئید (CH2O) نوعی گاز بوده که ترکیب آن با آب به صورت محلول ۴۰% (در صد وزنی ۳۷%) تحت نام فرمالین عرضه می‌گردد. این ماده به شکل پودر و به نام پارافرمالدئید نیز عرضه می شود که تحت تاثیر حرارت از آن گاز فرمالدئید متصاعد می‌گردد. فرمالدئید دارای خواص باکتری کشی، قارچ کشی، ویروس کشی و اسپور کشی است که از طریق الکیله کردن اسید‌های آمینه و گروه‌های سولفیدریل پروتئین‌ها سبب غیر فعال سازی آن‌ها می‌شود.

گاز فرمالدئید عموماً با اضافه نمودن فرمالین به پرمنگنات پتاسیم در ظروف فلزی ایجاد می‌شود. به این واکنش اصطلاحاً دود دادن گفته می شود که با حرارت زیاد و حجم بالایی از مواد کفی همراه است، لذا برای اینکار باید از ظروف فلزی مقاوم به حرارت و با حجمی چندین برابر حجم مواد اولیه استفاده نمود. برای بدست آوردن نتیجه مناسب نسبت فرمالین به پرمنگنات پتاسیم باید حدود دو برابر باشد.

هرچند گاز فرمالدئید بسیار قدرتمند است ولی معایبی همچون فرار بودن، داشتن بوی زننده، خاصیت خورندگی و آسیب رساندن به پوست در صورت تماس را دارد. این ماده تحریک کننده غشای مخاطی و ملتحمه بوده، لذا استفاده از آن در حضور انسان و حیوانات بسیار خطرناک و کشنده است و پیش از استفاده از آن باید از عدم حضور هرگونه موجود زنده اطمینان حاصل شود. فرمالدئید می تواند توسط آمونیوم هیدرواکسید خنثی گردد. دود دادن انکوباتورها و تخم مرغ‌ها با استفاده از گاز فرمالدئید، سال ها است که در صنعت طیور انجام می‌شود.

-  گلوتارآلدئید:

محلول آبی گلوتارآلدئید اسیدی بوده و دارای خاصیت اسپور کشی نیست، ولی در صورتیکه آلکیله شود خاصیت اسپور کشی نیز پیدا می کند. در اشکال فعال (آلکیله) عمر مفید این ماده ۱۴ روز می‌باشد. امروزه استفاده از ترکیبات گلوتارآلدئید به علت عدم خورندگی، تاثیر در حضور مواد آلی و خاصیت ضد میکروبی مناسب، بسیار مرسوم است. این ماده قابلیت پایداری خوبی نیز دارد.

ضد عفونی کننده های حاوی ترکیبات آلدئیدی محصول شرکت کیمیا فام:

نام تجاری

ترکیبات چهارتایی آمونیوم

ترکیبات آلدئیدی

الکل ها

اسید ها

دسپاداک

ترکیبات چهارتایی آمونیوم

(بارداک ۲۲)

گلوتارآلدئید

+ فرمالدئید

+گلی اکسال

ایزوپروپیل الکل

کیمیا ام سید

ترکیبات چهارتایی آمونیوم

گلوتارآلدئید

کیمیا دزوجرم

ترکیبات چهارتایی آمونیوم

(بارداک ۲۲

+ بنز الکونیوم کلراید)

گلوتارآلدئید

+ فرمالدئید

کیمیا گلوتار

ترکیب چهارتایی آمونیوم

(بنز الکونیوم کلراید)

گلوتارآلدئید

کیمیا تی اچ پلاس فایو

ترکیبات چهارتایی آمونیوم

(بارداک ۲۲

+دی اکتیل دی متیل آمونیوم کلراید

+ اکتیل دسیل دی متیل آمونیوم کلراید

+ الکیل دی متیل بنزیل آمونیوم کلراید)

گلوتار دی آلدئید

کیمیا جی پی سی فورت

ترکیب چهارتایی آمونیوم

گلوتارآلدئید

الکل اتوکسیلات

اسید فسفریک

گرد آورنده: دکتر مهدی چراغچی باشی

دکترای تخصصی بهداشت و  بیماری های طیور دانشگاه تهران

عضو بخش علمی گروه دارویی کیمیافام

منبع:

۱-    Guideline for Disinfection and Sterilization in Healthcare Facilities,2008

813 بازدید

  نظر خود را درباره این مطلب بنویسید