ویژگی‌های تجویز دارو و وضعیت آن در طیور

ویژگی‌های تجویز دارو و وضعیت آن در طیور


تنوع میان گونه‌های پرندگان زیاد است و هر گونه ای بایستی به شیوه مخصوص خودش درمان شود. تنوع قابل توجهی در سرنوشت داروهای ضد التهاب غیراستروئیدی (سالیسیلات سدیم، ملوکسیکام و فلونیکسین) در ۵ نوع پرنده (بوقلمون، کبوتر، اردک، شترمرغ و جوجه) مشاهده شده است. در میان این پرنده‌ها، سریع ترین زمان دفع برای هر سه نوع داروی فوق، در شترمرغ دیده شده است. نیمه عمر فلونیکسین در جوجه‌ها ۵/۵ ساعت می‌باشد و این زمان ۱۰ برابر طولانی تر از نیمه عمر دارو در سایر پرندگان است (۶/۰ – ۱۷/۰ ساعت). در مقایسه با کبوتر (۹۳/۱۴ ساعت) و اردک (۴۱/۵ ساعت) نیمه عمر سالیسیالات سدیم در جوجه ‌ها کوتاه تر (۱۳/۳ ساعت) می‌باشد.

بنابراین اصول کلی مربوط به یک نوع گونه پرنده قابل استفاده در پرنده دیگر نیست و لازم است که یک برنامه تجویز و دزاژ منطقی برای هر نوع پرنده طراحی شود.

مورد قابل توجه دیگر این است که در ۹۰ درصد موارد، داروها به روش خوراکی در گله طیور تجویز می‌شوند. برای رسیدن به درمان موثر در طیور، باید به رفتارهای تغذیه‌ای، نحوه آشامیدن و مشخصات خاص فیزیولوژی دستگاه گوارش هر گونه، توجه خاصی شود. برای درک کامل تر در مورد تجویز دارو در طیور بهVermeulen  و همکاران (۲۰۰۲) مراجعه شود.

تجویز دارو از راه آب آشامیدنی به ویژه در مورد آنتی بیوتیک‌ها روش ارجح است. زیرا در پرندگان بیمار  با وجود عدم تمایل به خوردن هنوز میل به آشامیدن وجود دارد.

علاوه بر این، در بین افراد یک گونه هم بسیاری از فاکتورهای بیولوژیکی (مانند وزن بدن، سن و جنس)، عوامل محیطی (از قبیل دوره روشنایی و درجه حرارت محیط) و فاکتورهای مدیریتی (مانند اندازه گله و ترکیب رژیم غذایی) می‌توانند بر دریافت آب تاثیر بگذارد. به عنوان مثال دمای محیط می‌تواند با تاثیر بر مصرف آب، بر میزان دریافت دارو اثر بگذارد. گفته شده است که تقریبا به ازای هر یک درجه بالاتر از ۲۱ درجه سانتی‌گراد، میزان مصرف آب ۷ درصد افزایش خواهد یافت. همچنین با توجه به اینکه پرندگان در زمان‌های تاریکی آب نمی‌نوشند، می‌توان برای افزایش میزان دریافت دارو (به ویژه داروهایی که نیمه عمر کوتاهی دارند)، زمان روشنایی را تنظیم نمود.

درمان جایگزین از طریق آب، تجویز دارو از راه غذا و از طریق فرمولاسیون مخلوط با غذا است. برخلاف آب که به صورت آزاد در دسترس طیور قرار دارد، غذا ممکن است به صورت محدود در اختیار پرندگان قرار گیرد و در بین پرندگان رقابت وجود داشته باشد. بنابراین مصرف غذا می‌تواند بر میزان دریافت دارو تاثیر داشته باشد و موجب اختلافات اجتناب ناپذیر در بین افراد یک گونه شود.

در طیور داروها به ندرت از راه‌های تزریقی تجویز می‌شوند اما در پرندگان زینتی گاهی راه تزریقی به کار می‌رود.

پرندگان دندان ندارند، بنابراین قادر به جویدن نیستند. اما منقاری دارند که اغلب در زمان هچ و بعد از آن هم برای جلوگیری از مشکلات رفتاری کوتاه می‌شود. مشخص شده است که مصرف تمام رژیم‌های غذایی از جمله غذاهای توام با دارو  در پرندگانی که منقار بالایی کوتاه تری دارند در مقایسه با پرندگانی که منقار بالایی بلندتری (منقار طوطی شکل) دارند، به طور معنی داریی کمتر است.

در بعضی از پرندگان (از جمله پرندگان شکاری) قسمت گردنی مری برای تشکیل چینه‌دان متسع شده است. این اتساع اجازه ذخیره غذا را قبل از هضم آن می‌دهد. از آنجایی که چینه‌دان اپیتلیوم کراتینه دارد، داروها در این قسمت جذب نمی‌شود. pH چینه‌دان حدود ۶ است و بعضی از داروهای محلول در آب (از جمله تتراسیکلین‌ها) در این قسمت ته نشین شده و منجر به تاخیر در عبور دارو و کاهش جذب آن می‌شوند. همچنین حضور فلور لاکتوباسیلوس  در چینه‌دان موجب غیر فعال شدن ضدمیکروب‌های ماکرولیدی می‌شود.

آب آشامیدنی (و داروی محلول در آن) به صورت مستقیم از چینه‌دان عبور می‌کند، اما غذای جامد و یا خمیری (احتمالا حاوی دارو) برای مدت زمان طولانی‌تری در چینه‌دان باقی می‌ماند؛ زمان تخلیه چینه‌دان در طیور گوشتی بین ۳ تا ۲۰ ساعت است. به منظور پرواربندی اردک و یا غاز، غذا مستقیما به چینه دان تجویز می‌شود.


                                 شکل۱: بخش‌های مختلف دستگاه گوارش طیور

 

غذا از چینه‌دان وارد معده می‌شود. معده دارای دو قسمت است: پیش معده (proventriculus) که قسمت غده‌ای معده است و اسید ترشح می‌کند و سنگدان (gizzard) که قسمت ضخیم عضلانی بوده و حاوی شن می‌باشد و همکاری این شن‌ها با عضلات، منجر به خرد شدن غذا می‌شود. اغلب داروهایی که در طیور استفاده می‌شود (آنتی‌بیوتیک‌ها و کوکسیدیواستات‌ها) بازهای آلی ضعیف هستند که توسط پیش معده جذب نمی‌شوند. سنگدان یک دستگاه پرقدرت برای ساییدن و جایگزین دندان‌ها است؛ درپرندگان تمام اشکال دارویی جامد در این قسمت به سرعت تخریب شده و ماده موثره آزاد خواهد شد.

اغلب داروهای بلع شده محلول به سرعت از چینه‌دان و دو قسمت معده عبور کرده و در عرض چند دقیقه به روده باریک می‌رسند. عصاره قلیایی پانکراس موجب خنثی شدن محتوای اسیدی می‌شود که از سنگدان خارج می‌شود. جذب در پرندگان همانند پستانداران در دئودنوم و قسمت ابتدایی ژئوژنوم صورت می‌گیرد. انتقال سریع در روده باریک و توسعه محدود قسمت دیستال (انتهایی) لوله گوارش (به خاطر سازگاری برای پرواز) موجب عبور سریع داروها (حدود ۵ تا ۶ ساعت در جوجه‌های گوشتی) خواهد شد.

 

 

                                        شکل۲: کلیه‌های طبیعی در طیور

 

به دلیل فشار خون متغیر، فیلتراسیون گلومرولی در پرندگان ثابت نیست و این موضوع می‌تواند رویpk دارو اثر بگذارد. به نظر می‌رسد پرندگان به ایسکمی‌کلیوی و آسیب بافتی ناشی از داروهای ضد التهابی غیراستروئیدی در مقایسه با اثرات جانبی گوارشی حساس‌تر باشند.

                       شکل۳: آتروفی و ایسکمی کلیه سمت چپ ناشی از تجویزNSAIDS

ترجمه: دکتر سعیده نعیمی

متخصص فارماکولوژی و استاد دانشگاه

همکار پاره وقت بخش علمی گروه دارویی کیمیافام

Ref:

-       Cunningham F, Elliott J, Lees P. Comparative and Veterinary Pharmacology. Springer. 2010. PP: 41-43

1956 بازدید

  نظر خود را درباره این مطلب بنویسید